Абань - харгана омогой Хэшэгтын (Түмэшөөн) Бадма (1870 оной), эжынь - лэглүүд хүбдүүд омогой Сээсэйн Бэлигэй Жаб (1876 оной). Должид, Нордоб эгэшэнэрынь амяараа айлнууд болонхой. Бадматан хүбүүндээ нүхэр болгожо, хүбүүшэлжэ, ехэ басаганhаа абаhан Банзарагша бага хүбүүтэй. Иимэ гэр бүлэ Гүнэй нютагай Булагтын адагта яhала олон хонитой, үхэр малтай - тэрэ сагтаа шангахан шадалтай айлнуудай нэгэн байhан. «ОГПУ» колхоз байгуулжа байhан үе саг.

   …Сагай хүрдэ эрьелдэжэ, хүн зоной байдалда элдэб янзаар нүлөөлhэн ха юм даа. 1930 гаран онуудай hүрөөтэ байдал бултанда мэдээжэ: гэнтэ тушаалган, юунэйшье түлөө тушаалгаhанаа бү мэдэе, өөрыень тушаажа абахын хажуугаар мал адууhыень хамажа абалган, эд зөөрииень, гэр байрыень буляалган. Зэбүүрхэмэ аймшагтай үзэгдэлнүүд олон хүнэй байдалда тохёолдоhон гээшэ. Иимэ тодхорто ябадал манай нагаса абатаниие тойроод гараагүй.

   Тушаалгажа байhан Жамьян хүбүүндэнь, үлэжэ байhан аба эжыдэнь, найматайхан Банзарагша дүү хүбүүндэнь ямар ехэ сошордолтой, нилээд ехэ гомдолтойшье байдал тэрэ үедэ тохёолдоо болоноб?! Юрын үгэнүүдээр дамжуулхань бэрхэтэй. 

   …Амиды мэндэ бусажа ерээд, ямар газарта, юу хэжэ ябаhан тухайнь мэдээн үгы байхадань, тодорхойгоор хөөрэжэрхихэ юумэн үгы байна. Зүгөөр гэмгүй гэмтэн, шоодбори муухай зон амиды араг яhан болотороо модо бэлэдхэлгэдэ, газар дорохи ашагта малтамалай уурхайда, Беломорканалай ба бусадшье ехэ барилгануудта хүндэ ажал хэхысэ хээ гээшэ. Зариманиинь хүндэ хүшэр ажалhаа үбшэ зоболондо диилдэжэ, ами наhантаяашье хахасаhан даа.

   Ажана тэнюун, эрхэ сүлөөтэй амгалан байдалай оршондо ажал хэжэ ябаашье бэшэ hаа, тэрэ сагайнгаа үедэ хэhэн хүндэ хүшэр ажалынь гүрэн түрынгөө, Эхэ оронойнгоо хүгжэлтэдэ нилээд ехэ туhа нэмэри болоhон байгаа ёhотой. Жамьян Бадмаевай сүлэлгэдэ 6-7 жэлэй туршада үйлэхэнөө үзэжэ ябаhаар байтарнь, хорото муухай немецкэ фашистнууд Эхэ оронииемнай булимтаран абаха hэдэлгэтэй добтолон оробо.

   Сүлөөдэ байгшад, сүлэлгыншье зон – бүхы бүhэтэйшүүл илгаагүй Эсэгэ ороноо хамгаалха уялгатай сэрэгэй албанда татагдабад. 

   Красноярскын хизаарай Ачинскын РВК-hаа 1943 оной июлиин 18-да командировкодо эльгээгдэбэ гэhэн саарhа дансатай Калининска фронтдо тудаhан байна. Дайнай газарта эндэнь hайн, барагтай байна гэхэ юумэн байгаагүй даа. Ржев шадар нилээд хатуу шанга байлдаан болоhон гэжэ Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнай түүхэдэ бэшээтэй байдаг. Буу шуу, зэр зэмсэгээр, дайшалхы элдэб янзын техникээр, эдеэ хоолоор бэлэдхэл hайтай, манай орондо гэнэдхэн добтолон ороhон хорото муухай дайсадай гам хайрагүйгөөр аашалхадань, совет сэрэгшэдтэ бэлэхэн байгаагүй. Эндэл, ородоор хэлэхэдэ, «мясорубка» болоhон гэжэ хэлэгдэдэг байна (интернедээр Ржев шадархи байлдаан тухай баримтата фильм харахада ойлгохоор байха ёhотой).

   1944 оной мартын 10-ай энэ хатуу байлдаанда Лысые Мухи hуурин шадар нэгэ үдэрэй туршада алдалан унаhан 500-гаад хүнэй нэгэн манай нагаса Жамьян болоно.

   Тэрэ hууриниинь үй бута сохигдоо. Дайнай hүүлээршье шэнээр бодхоогдоогүй ха.

   Иигэжэ холын газарта наhантаяа хахасаhан нагасамнай хайратай даа!

   Хожомой сагта хүдөөгүүр хэбтэhэн сэрэгшэдэйнгээ бэе суглуулжа, Новоржев хотодо шэнээр хүдөөлүүлжэ, мемориальна комплекс бодхоогдоhон байна.

   Минии хүүгэд ябахада, нагаса эжымнай хүбүүн тухайгаа: «Хүбүүмни номгон даруу зантай, үнэн сэхэ, худал хуурмаггүй хүн hэн, хүндэ хардуулжал ошоо hэн даа», - гэжэ ходол гомдолтойгоор хөөрэжэ, дуугаржал байдаг hэн. Бусажа ерэхэгүй гээшэ гү гэжэ үдэр hүнигүй хүлеэжэ, үүдэнэй түрд гэхэдэ, «хүбүүмни орожо ерэбэ бэшэ аабза» гэжэ хүлеэ хүлеэhээр, 1972 ондо 96 наhа хүрэжэ, наhа бараа hэн.

   Дүү хүбүүн Банзарагшын нюдэндэнь, сэдьхэл зүрхэн соонь ахайень тушаажа байhан үйлэ хэрэг наhан соонь мартагдаагүй.

   Банзарагша томо бүдүүн хүн болоходоо, үнэн сэхыень элирүүлхэ гэжэ яhала оролдолго гаргаа. Дайнай газарта хаана хабаадаhыень, хаана ами наhантаяа хахасаhыень элирүүлжэ шадаа.

   Мүнөөнэйхи шэнги интернет юумэн байгаа бэшэ даа, сүлэлгэдэ хаана яажа ябаhыень элирүүлжэ шадаагүй. 

Гэмгүй хүнэй гэмыень сагааруулха, нагасынгаа үнэн нэрыень тэхэрюулхэ зорилготойгоор Банзарагша нагасынгаа эхилhэн хэрэг 2000-аад онуудта үргэлжэлүүлжэ эхилээб.

   Тон тэрэ үеын нютагай мэндэ байhан нүхэд зонhоо ямар гэмтэй тушаалгажа ошоhон байгаа гээшэб гэжэ hурагшалhан байнаб. 1911 оной сасуутаниинь Шойжилов Дарма ахайн хөөрөөнhөө: «…Весной 1934 г. Жамьян учился на 6-месячных курсах руководящих кадров в Агинском, по окончании курсов он стал бригадиром коневодческой бригады. По истечении некоторого времени его стали винить в недостатке 2-3 голов лошадей, и в том числе падежа одного жеребца, а жеребец-то пал по вине председателя. А осудили Жамьяна и присудили 10 лет тюремного заключения с конфискацией имущества. Все мы жители знали, что его осудили несправедливо. Он был человеком хорошим, спокойным, чистоплотным, неспособным на всякие неблаговидные дела…»

   Колхоздоо hаалишанаар хүдэлhэн 1914 оной Балбарова Сырынин абгайн хөө-рөөнhөө: «…Жамьяна Бадмаева знала с детских лет, помню, как он стал членом колхоза «ОГПУ», как он стал бригадиром коневодческой бригады. Вдруг его стали обвинять в том, что колхозный жеребец пал по его вине. Мы, люди того времени, знали, что жеребец пал по вине председателя того времени (хордохоожо үхүүлээ), и он как-то ловко смог свалить свою вину на другого человека, т.е. на Жамьяна».

   1914 оной Дариев Цындыма ахайн хөөрөөнhөө (колхоздоо хонишон ябаhан): «…с 1932 года, как мы вместе учились на курсах сельхозработ при Кункурском МТС, с того времени мы с Жамьяном стали близкими друзьями. Он был человеком добродушным, честным, человечным.

   …Люди знали, что жеребец пал не по вине Жамьяна и не от его рук. Мы были уверены, что обвинение и осуждение было несправедливым».

   1929 оной Жамьянов Чимитдоржын хөөрөөнhөө (хожомынь техническэ эрдэмүүдэй кандидат, профессор болоhон): «…Мои родители жили в местностях Хамхагта и Булагта поблизости с Кишигтуевым (Түмэшөөн) Бадма. Я рос вместе с Банзарагшой Бадмаевым, 1928 года рождения. И очень хорошо знаю его брата Жамьяна. Когда мне было 7 лет, арестовали Жамьян ахайе, якобы за падёж одного жеребца, и очень хорошо помню, что конфисковали у них имущество, скот. Своими глазами видел, как угнали через сопку Булагта не меньше пятнадцати голов крупного рогатого скота. Как потом узнал и понял, он не был виноватым в том, что пал жеребец…»

   Эдэ гэршэнүүдтэ нютагай захиргаанай толгойлогшын гар табигдаhан, тамгатай, үнэмшэлэгдэнхэй.

   Саашадань, хаанахи сүүдэй шиидхэбэреэр хайшаа эльгээгдэжэ, ямар газарта сүлэлгэдэ ябаа гээшэб гэжэ мүр улыень бэдэрхэдэ, ехэ бэлэн бэшэ хэрэг байшоо.

   һүдэнтын һомоной Гүнэй hууринай ажаhуугша Жамьян Бадмаевай сүүдлүүлhэн, тушаалгаhан тухай материал үгы гэжэ Агын, Сретенскын, Шэтын гүйсэдкомуудай архивуудай, Сретенскын, Забайкалиин түмэр харгын, Забайкалиин сэрэгэй трибуналай гүрэнэй архивуудһаа мэдээсэлнүүд ерээ.

   Тиихэдэнь БурАССР-эй, Красноярскын хизаарай, Ачинскын, Гүрэнэй түб архивуудта хандахада, баhал мэдээсэл үгы гэhэн харюунууд үгтэбэ.

                 (Үргэлжэлэлынь 48-дахи дугаарта гараха).

   Дулмацырен БАДМАЕВА, багшын ажалай ветеран, РФ-гэй габьяата багша.

You have no rights to post comments