Агуу Илалтын һайндэрөөр дашарамдуулан, асуулта хэбэбди. Элдэб наhанай хүнүүд иимэ асуудалнуудта харюусаа:
1. Танай гэр бүлэһөө хэн Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда хабаадаһан бэ?
2. Илалтын үдэр Танда ямар мэдэрэл түрүүлдэг бэ?

 

Россиин Федерациин габьяата малай аргашан, хээбэн галзууд омогой, 83 наһатай Сандажаб БАДМАЕВ:

 

 

1.Хоёр нагасанарни Эсэгын дайнда хабаадаһан. Цыденов Намдай нагасамни Ленинградска фронтдо жолоошон ябаа. Ладога нуур дээгүүр «полуторка» ГАЗ авто-унаагаар ашаа шэрэһэн. Ленинградай бүһэлэлтэдэ байһан хүнүүд тэрэ харгыень «Дорога жизни» гэжэ нэрлэһэн. Нагасамни Ленинград хото эдеэ хоол абаашаад, шархатаһан хүнүүдые, ажаһуугшадые ара тала руу асардаг байһан. Мүльһэн сүмэрхэ, боомбо һомондо дайрагдаха ушарнууд һайсал болоо. Зүгтөө хоёр нагасанарни нютагаа амиды мэндэ бусаа һэн. Тэдэнэр дайн дажар тухай хөөрэхэ дурагүй байһан. Дайнай эхиндэ Баруун фронт ошоһон Намдак нагасымни дайшалхы зам тухай баримтанууд архивта бии гэжэ дуулаа һэнби. Бадмаев Радна абамнай дайнай урда тээ, 1940 ондо, минии жэлтэй байхада, наһа бараа. Цыденова Дарима эжымни хүүгэдээ үндылгэжэ, Хурумхаанай аймагай Аргада нютагта һаалишанаар хүдэлһэн.

2.Эсэгэ ороноо хархис дайсадһаа хамгаалхын тула 27 сая эрхэтэднай ами наһаяа үгөө гээшэ бэд даа. Дайнай газарта, ара талада гаргаһан баатаршалгыень хэдынэйшье сагта мартажа болохогүй. Аргадаһаа 600 толгой адуун, ехэ эдеэ хоол фронт руу эльгээгдэһэн. Нютагаймнай олон хүбүүд дайлалдажа ябаа. Суутай мэргэн буудагша Доржи Ухинов олон дайсаниие һүнөөгөө. 164 хүбүүд дайнһаа бусаагүй. Сэрэгшэдэй баатаршалга «Аргада в годы войны» гэжэ ном соо бэшээтэй байдаг.

 

Буряадай Уран зохёолшодой холбооной гэшүүн, Монголой Соёлой болон поэзиин академиин хүндэтэ гэшүүн, ажалай ветеран Цындыма БАБУЕВА:

 

1. Баатаржаан харгана омогой Дашиев Боро Дашиевич абамнай Агын прокуратурада ажаллажа байтараа, 1941 ондо Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнда мордоhон юм. Манай гэр бүлэhөө абымни дүү хүбүүн Дашын Дамба Баруун фронтдо дайлалдаhан. Боро абамнай Забайкалиин 116-дахи дивизиин тагнуулай взводой командираар томилогдожо, саашаа фронт руу эльгээгдээ. Украинын 1-дэхи фронтын 53-дахи Армиин Улаан тугта 116-дахи Харьковска гвардейскэ дивизиин бүридэлдэ орожо, Сталинградhаа эхилээд, бүхы Европын гүрэнүүдые сү-лөөлэлсэhөөр, Берлин хүрэжэ, фашистнуудые hүнөөлсэhэн. Дайнай тон шуhата ехэ байлдаануудта оролсон ябаа. Сталинградые хамгаалгада, Курска дугааг, Корсунь-Шевченковскэ байлдаан, Прохоровкые абалга, Днепр мүрэниие дайлалдан гаталалга гээд лэ олон даа. Сталинградай байлдаанай үедэ абамни коммунистын улаан билет гартаа бариhан. Румынида байлдажа ябаһаар, Сагаан-Уула нютагайнгаа Дамдинай Бабуутай уулзаhан ха. Эльбэ мүрэн дээрэ американцуудтай уулзаа hэмди гэжэ хѳѳрэдэг hэн. Удаань Баруун Украина эльгээгдэжэ, бандеровцүүдтэй дайлалдаhан. Абамни 6 дахин шархатаа. Дайшалхы шэн габьяагай түлөө олон орден медальнуудта хүртэhэн. 1946 ондо дайгаа даража, нютагаа амиды мэндэ бусаhан юм. Харин Дамба дүүнь амиды бусабашье, шархань ехээр hүжэрөөд, дайнай hүүлээр бурхандаа мордоо hэн.

2.Дайнай гал дүлэн соогуур эрэлхэг зоригтойгоор тулалдажа, дайгаа даража ерэhэн хайрата абынгаа нангин дурасхаалые бидэ, үри хүүгэдынь, аша гушанарынь, наhан соогоо мартахагүйбди. Илалтын hайндэртэ «Бессмертный полкдо» абынгаа дүрэ зураг гамтайханаар хүндэлэн баряад, бултаараа хамтаран гарадагбди. Абанараараа бидэ омогорхонобди, бахарханабди, хүндэлнэбди!

 

Шэтын можын агропромышленна комплексын габьяата хүдэлмэрилэгшэ, ажалай ветеран, боохой хуасай омогой, ная наhатай Доржи Тумунбаяров:

 

 

1. Урта нютагай Ваанданай Тумунбаяр абамнай 1941 оной зун Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнда мордоо. Тиихэдээ генерал П.Беловой 1-дэхи гвардейскэ морин сэрэгэй корпусой сэрэгшэ ябаа. Декабрь hарада Тула хотодо Москвагай тулалдаануудта ороһон байна. Ржевэй хүреэлэлгэдэ ороод, туража үхэн алдаа. 1942 оной хабар Смоленск шадар хүндөөр шархатаhан. Эмнэлгын газарта 3 hарын туршада аргалуулжа, сэрэгhээ табигдаад, нютагаа бусаһан юм. Эсэгын дайнай 2-дохи шатын ордендо, хэдэн медальнуудта хүртэhэн.

Тумунбаяр абамнай 1929 ондо абатаяа, аха дүүнэртэеэ суг «Ажалшан» артелиин түрүүшын гэшүүд болоһон. 1930 гаран онуудта «Алданзолото» приискын хүдэлмэрилэгшэдтэ Амарай тэмээн хамбыгаар эдеэ хоол зөөжэ, колхоздоо ехэ олзо оруулаад, «Социалис ажалай ударник» болоhон. Янгинама хүйтэндэ нэгэ шаргада 1,5 тонно ашаа шэрэжэ, хамбыгаар Якутскһаа Магадан хүрэтэр ошоһон. Юhэ-юhэн тэмээ хүтэлөөд ябаhан хамбынхидай «передовщик» ябаал даа. Түрүүшын 9 тэмээ хүтэлжэ ябахадаа, хүрэхэ газартаа хүрөөд, хүдөөдэ гал түлижэ, сай шанаад, бэшэнээ угтадаг һэн ха.

Лама ябаhан Ваанданай Батомунко абгамни 1937 ондо хамалганда тушаагдажа, олон лагеряар ябаад, 1942 ондо Баруун фронт эльгээгдээ. Нэгэ байлдаанда толгойгоо хүндөөр шархатажа, Новосибирскын госпитальдо наhа бараһан лэ даа. Батомунко абга хүгшэн абатаймни суг хамалганда абтаһан.

Монсогой Ваандан хүгшэн аба 58 наhатайдаа Шэтын түрмэдэ нүгшэһэн.

1912 ондо түрэhэн Ваанданай Галсан абгамни Япон дайнда эрэлхэгээр дайлалдажа, «Шэн зориг харуулhанай түлөө», «Япониие илаhанай түлөө» ба ойн баярай медальнуудаар шагнагдаhан. Агын тойрогой, Могойтын аймагай хүдөө ажахын таhагуудта ажаллаад, Кировэй нэрэмжэтэ колхозой ахамад бухгалтераар удаан хүдэлөө.

Дайн соогуур үбгэд хүгшэд, үхи хүүгэд ажал хэдэг байгаабди. Эжымни hаалида ябаа. Һүүлээрнь таряан бригадын сарнуудые харадаг байhан.

Би, дайнай үеын үхибүүн, 7 хүүгэдэй дундахиньби. Мухар тохойн зэргэhээ ажал хэжэ, хүүгэд эртэ болбосордог байгаа. Табатайhаа веялкын 2 паар мори туужа, бүрин эрхэтэ ажалшан ябааб. Һаалиhаа столово хүрэтэр хүхэ hү ба үбhэнэй бригадада бухал шэрэхэш. Лёнхобо абжаа hүниин тэн болотор үльгэр хөөрэхэ. Ура hайн унтажа байтаршни, үглөөнэй улаан наранаар «подъём!» гэжэ бригадир hүхирхэ. Унтариhаа нурсайлдажа бодоходошни, моришон моридые асаржа ябаха. Мориндо эмээл тохожо, халааhан аарса уугаад, ажалдаа гүйлдэн гарахабди. Тэрэ үедэ хүүгэдэй түрэмсөөр колхозой гэшүүн гэжэ тоолодог, ажалта үдэр гаргадаг һэн. Дайнhаа шархатаад ерэhэн фронтовик Пунсэг Цэндынов 1943 оной апрелиин 23-да Бусыгинай нэрэмжэтэ колхоздо түрүүлэгшээр Зугаалайһаа ерээ. Тэрэ үдэр би түрэhэнби. Пунсэг аха намайе «үүри» гэдэг hэн. Юундэб гэхэдэ, нарай үхибүүн түрүүлэгшэ хоёр нэгэ үдэр колхозой гэшүүд болоһон байгаабди.

2.Агууехэ Илалтын үдэрэй удха шанар тухай залуушуулда hайса ойлгуулжал, хэлэжэл байха ёhотой. Тумунбаяр абамнай Балданай Дашицырен нүхэртэеэ суг дайнда мордоходоо, манайда гүсэтэй hүнэй архи дундаа табижа сайлахадаа, «гүрэн түрыемнай үгы хэхэ гэжэ ороhон дайсантай дайлалдахал болоо зомди даа, газар уhаяа үгэжэ болохогүй» гэжэ хэлсэһэн ха. «Ородууд ямар зүрхэтэй, эрэлхэг зон гээшэб. Автомат пулемёдуудай нижаганажа байхада, «ура!» гэжэ hүхирэлдөөд, добтолгодо орохо, тэдэнтэй суг олон яhатан ябаабди» гэжэ абамни бахархан гайхажа хөөрэгшэ бэлэй.

 

Хүһөөшэ нютагай ажалай ветеран, Эхэ-герой, 87 наһатай РАДНАЕВА Бутид эгэшэ (фото-зураг дээрэ зээнэртэеэ):

 

 

1.Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнда 4 ахайнарни хабаадаhан. Юндэн ахай дайнhаа бусаагүй. Байлдаанай үедэ толгойгоо шархатаад байхадань, Согто-Хангилай сэрэгшэ хүбүүн дайралдаа. Уhа эрихэдэнь, малгай соогоо асараад, саашалһан байгаа. «Эндэ hалаба» гэжэ манайхинда дуулгаарай гэhэн ха.

Раднаев Чимитдоржи ахай 4 жэл дайнда ябаад ерэһэн. Түрүүн Сталинградай шэрүүн шанга тулалдаанай бурма соо пулемётчик ябаhан. Волго мүрэнэй уhан улаан үнгэтэй болоод байдаг hэн гэжэ хэлсэдэг. Хэдэн дахин шархатаа, хүреэлэлгэдэ, баряанда ороо, һүүлдэнь миномётчигоор ябажа, баруун гүрэнүүдые фашистнуудhаа сүлөөлэлсөө. Дайшалхы ба ажалай орден, медальнуудаар шагнагдаһан юм.

Раднаев Дари ехэ ахаймни 1911 ондо түрэһэн. Ахайнар 4-4 жэл һэлгүүтэйгээр гараһан. Ононой эрьедэ оршодог Хүһөөшэ нютагай мохоо хутагата моотогон харгана омогой Жамсаранай Радна абамни, Зодбын Сэдэбэй Дулма эжымни олон хүүгэдые үндылгэһэн, хоёр эгэшэнэрни дайнай үедэ колхозой ажал хэжэ, Илалта шэрээлсэһэн.

Сэрэгмаа абжаа Курска дугааг хүрэтэр моридые абаашажа, һүрөөтэ газар хараад ерэһэн. Тиихэдээ Агын тойрогой колхоз бүхэнһөө 10-10-аар мори суглуулһан. «Улаан-Одон» колхозой Жугдэрэй Бата 10 мори абаад ошолдоо. Үндэр Ягаан гэжэ нэрэтэй морин дайнай газарта абаашагдаһан аад, хэдэн мянгаад километр ябажа, Хара-Шэбэр нютагаа холын холоһоо бусажа ерэһэн ха. Унажа ябаһан хүнэйнь наһа барахада, эмээл хазаарыень абаад, уһалаг, эдеэлэг гээд табиһан байгаа. Адууһан гээшэ иимэ ухаатай, газарша амитан. Хара-Шэбэрэй нэгэ адуушан «һүрэг соогоо Үндэр Ягаанай ябахада, нюдөө аршажа байжа хараа һэнби» гэжэ газетэдэ бэшэһэн байдаг.

2.Илалтын үдэр ехэл һайндэр даа. Дайнда ябаһан аханараа, ара талада ажал хэһэн эгэшэнэрээ дурсан ябадагби. Дахин иимэ дайн бү болог гэжэ ашанар зээнэртээ хэлэдэгби.

  

Агын нэгэдэхи hургуулиин 11-дэхи ангиин hурагша Кристина Бадеева:

 


1. Улаалзай хүбдүүд омогой Батомункын Пунцук абымни Дамбиев Пунсэк үбгэ эсэгэ Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнда хабаадаһан гэжэ нёдондо мэдээбди. Юундэб гэхэдэ, Яруунын аймагта ажаhуудаг түрэлэйхиднай «бидэ таанартаяа нэгэ үбгэ эсэгэтэйбди, тэрэмнай дайнда эрэлхэгээр ябаһан» гэжэ бэшээ һэн. Элинсэг абамни үбсүүгээ ехээр шархатаад, наһа бараһан байгаа.
Би энэ жэлһээ Майн 9-дэ дүрэ зурагыень «Бессмертный полк» акцида баряад ябахаяа һананаб. Эхэ ороноо аршалһан элинсэг эсэгээрээ омогорхоноб! Батомунко хүгшэн абамни үншэрөөд, Яруунын аймагһаа Урда-Агын «Ононой Бааза» гэжэ участок Дулма дүү басагантаяа суг зөөжэ ерэһэн. Тэдэниие түрэлэйнь хүн асаржа, өөрынгөө хүүгэд шэнгеэр үндылгэһэн. Шандали нютагай Дэнсэлма элинсэг нагаса эжымни - дайнай ара талын ажалай ветеран. Намда Бутид гэжэ нэрэ үгөө һэн.
2. Майн 9 - арадаймнай агууехэ Илалтын hайндэр. «Хэншье, юуншье мартагдаагүй» гэжэ дэмыдэ хэлэгдэдэггүй. Манай hургуули соо 5-8-дахи ангиин hурагшад жагсаалда алхалалдажа мүрысэдэг. Анги бүхэн өөрын дуу, уряа үгэ (девиз), хубсаhа бэлдэдэг. Майн 9-дэ Россиин Баатар Алдар Цыденжаповай дурасхаалай хүшөөдэ сэсэг табигдадаг, «Алдарай үдэр» гэhэн хэмжээ ябуулгада хабаададагбди.

Жалсан ЛУБСАНДАШИЕВ. 

 

You have no rights to post comments