«...Хориин 11 эсэгын зоной ород хаанда засагай ехэ алба халюун, булган мэтэ үнэтэй ангай арhаар түлэжэ байhан үе. Энэ албаяа түлэжэ ядахадань, ородой заха газарай засаг баригшад буряадай үри бэеые барисаанда абажа барлаглаха, ородой ерүүл зон буряадай газар уhа булимтаржа эдлэхэ, мал адууhа, эд зөөрииень тонохо, дээрмэдэхэ - буряад зониие хашадаг, зобоодог байhан ха. Энэ мэтэ байдалаа мэдүүлхын түлөө Хориин 11 эсэгын нютаг бүриhөө нэгэ нэгэ түрүү хүниие hомолжо, галзуудай Бадан Тураахин түрүүтэй Москва хото 1702 ондо, тухайлхада, намар, хазаар морёор мордуулhан байна. Тэрэ ехэ хатуу бэрхэ сагта холын аянда мордоходоо, замда унаха унаа, эдихэ хүнэhэн болгожо, азаргаар адуу туужа гараhан гэдэг. Энээнhээ гадна зуурандын аюул, дайсан, харша нүхэсэл бүгэдэhөө зайлуулжа ябаха одо hахюуhан болгожо, хуасайн Эреэхэн удаган гэгшые абажа ябаа. Москва хото хүрэжэ, 1703 оной февралиин 22-ой үдэр 1-дүгээр Пётрые бараалхажа, буряад ёhоор халюун, булган болоод, эд зөөриингөө дээжэhээ хэсэг алба элбэг бариба. Барга ёhоор hүгэдэжэ, хашалантай байдалаа мэдүүлжэ, ами бэедээ зоболонгүй, эд зөөридөө, эхэ нютагтаа эрхэтэй байхые гуйhан гэдэг. Энээнэй харюуда тэрэ оной мартын 25-да хаанай сааза Эрхүү Нэршүү хоёрто hуудаг засаг баригшадай нэрэдэ гараhан байгаа. Энэ саазын ёhоор, хори буряад зон Байгал далайн урда талаhаа Сэлэнгэ мүрэнэй баруун гарhаа зүүн тээшэ Монголой хилэ хүрэтэр али дуратай газартаа нютаглажа ябахые, ерүүл ород хасаг, таряашанай булимтаржа абаhан газарнуудые хори зондо бусаажа үгэхые зарлиглаа. Тиигэжэ ородой зүгhөө буряад зониие хашадаг, зобоодогые огтолон болюулhан байна. Хашалан зоболон үзүүлhэн гэмтэниие хатуу шангаар хэhээхэ гээ. Иимэ хэрэг бүтээжэ ерэhэн ябадалда ухаанай сэсээр, эрдэмэй хүсөөр олондо туhалhан хүниинь Эреэхэн удаган hэн гэдэг. Аяншад хаанай зарлигай бууhанай hүүлээр, тухайлхада, тэрэ жэлэй апрелиин эхеэр Москва хотоhоо гараа. Орон нютагаа зүглэжэ ябахадаа, замай холодо, газарай бэрхэдэ үл хоолоор таhалдажа, туража үхэхын туйлда хүрэһэн ха. Нэгэеэ эдихэ сагай хүрэхэдэ, замай бэрхые туйлангүй, hохор болоhон Эреэхэн удаган нүхэдтөө бэе мяхаяа үгэжэ, үл хоол залгуулжа, орон нютагтань хүргэжэ, гасаланта зониие баярлуулhан байгаа…»
Цымжидма ДОЛГОРОВА.
