Буряад арад Сибириин арадууд соо ухаансар һүбэлгэн арадуудай тоодо үнинэй оронхой. Буряад зон буряад байһандаа омогорхохо ёһотойбди. Һүүлэй жэлнүүдтэ зарим нүхэд ородоор барагаар хэлэдэг болоходоо, түрэлхи хэлэеэ тоохоёо болижо эхилһэн байна. Энэнь тон буруу гээшэ. Манай түрэлхи хэлэн тон уян, хурса, сэбэр хэлэн ха юм. Энэ хэлэндээ залуушуулые, үхибүүдые һайнаар һургаха, хүмүүжүүлхэ уялгатайбди.
   Хэнэйшье мэдэһээр, манай буряад арад урдань аха зоноо хүндэлдэг, дүү хүнөө дүмэдэг, номгон абари зантай, һайхан сэдьхэлтэй байһан гээшэ. Мүн тиихэдэ гүрэн түрынгөө урда үнэн сэхэ, шударгы, гүрэнэй алба налог гэхэ мэтые саг соонь дүүргэдэг һааб даа.
   Эрхим хүбүүд, басагадаа магтадаг һур харбаан, бүхэ барилдаан, мори урилдаан гэхэ мэтын наадан дээрэ мориной соло дуудадаг, баатар бүхэ хүбүүдые магтан дууладаг байһаниинь элитэ. Энэмнай мүнөөшье болотор үргэлжэлһөөр. Гэбэшье зарим һайн һайхан заншал, гурим журам, һургаал мартагдана гэхэ гү, али тэдээндэ тусхай анхарал табигданагүй. Ушар тиимэһээ һүүлэй үедэ аха зоноо хүндэлхэгүй ушар, даруу номгон заншалай орондо дошхон сухалтай абари зан гаргаха ябадал үзэгдэдэг болонхой. Тиимэһээнь бидэнэр, түрэлхид, аха зон, багшанар, иимэ муу ябадалтай тэмсэхэ, тусхай ажал хүдэлмэри һурагшадай дунда үргэнөөр ябуулха ёһотойбди. Энэ хүдэлмэри буряад хэлэ, литература заахадаа, гүнзэгыгөөр эрхилэгдэхэ зэргэтэй.
   Урдань эрдэм бэшэггүй байхадаа, арадай аман зохёол үргэнөөр хэлсэдэг байһан гээшэ. Жэшээлхэдэ, үльгэр, түүхэ, онтохон, дуун, оньһон, хошоо үгэнүүд, үреэлнүүд – эдэ хадаа һургаал заабари зааһан хүмүүжүүлхы, болбосоруулхы удхатай зохёолнууд байһаниинь эли ааб даа.
   Мүнөө үедэ үхибүүдые адли тэгшээр хүмүүжүүлхэ ябадал улам ехэ удха шанартай. Программын үндэһөөр хараалагдаһан материалнуудые үзэжэ байхадаа, хүмүүжүүлхэ хэрэгтэ имагтал анхаралаа хандуулха шухала. Тус хүдэлмэри гээшые гансашье литературын хэшээлдэ үнгэргэхэ бэшэ, харин буряад хэлэнэй грамматика заажа байхадаа, ямар нэгэн дүримдэ жэшээ үгэхэдөө, үхибүүдые Эсэгэ орондоо, арад зондоо үнэн сэхэ, дуратай, эдэнэй хэрэгэй түлөө ами наһаяа, бүхы хүсэ шадалаа үгэхэ, ерээдүйн түлөө тэмсэхэ зониие бэлдэхэдэ туһатай мэдүүлэлнүүдые үгэхые оролдохо.
   Хүниие хүмүүжүүлгэ гээшэмнай нилээдгүй үргэн ойлгосо байһаниинь элитэ. Жэшээлхэдэ: ажал хүдэлмэридэ дуратайгаар, Эхэ орондоо, арад зондоо үнэн сэхээр, бэе махабад һайнтайгаар хүмүүжүүлгэ, һайн һайхан абари зантайгаар хүмүүжүүлгэ гэхэ мэтэ олон ааб даа. Илангаяа оньһон, хошоо үгэнүүд уран гоёор зохёогдожо, тэдээн соо һургаал заабари заагдаһан байдаг.

   АЖАЛ ХҮДЭЛМЭРИ ТУХАЙ
   Ажал хэдэггүй хүн
   Амарха эрхэгүй;
   Ажал хээгүй һаа,
   Алганашье баригдахагүй.
   Буруушааһан -гүй частица үзэжэ байхадаа, эдэ оньһон үгэнүүдые жэшээ болгон үгэбэл таарамжатай. Тиихэдээ арад зоной ажал хүдэлмэриин аша туһатай байһые, «Ажал хээгүй һаа, амархашье эрхэгүй, алганашье баригдахагүй» гэһэн һургаал заабари ойлгуулха хэрэгтэй. Энэмнай ёһотой хүмүүжүүлгэ болоно ха юм.
   Хабар сэсэгээр һайхан,
   Намар ургасаар һайхан.
   Энэ гүнзэгы удха шанартай оньһон үгэ үгэхэдөө, ажал хэһэнэй аша туһаар намар ургасаар һайхан байдаг гэжэ элирүүлхэ хэрэгтэй. Мүн эдэ мэдүүлэлнүүдэй үндэһөөр эстетическэ хүмүүжүүлгэ ябуулхаар. Хэнэйшье мэдэһээр, ургы сэсэгэй һалбаршоод байхада, хабар орон дэлхэй ямар гоё һайхан байдаг гээшэб! Мүн намар үргэн ехэ тала дайда үргэлжэдөө таряан далайгаар долгилжо, баян ургасаараа даллан, уряалан байхадань, ямар һайхан байдаг бэ! Энээн тухай һурагшадта уран гоёор хэлэжэ, ойлгуулжа үгэхэдэ һонирхолтой ха юм.
   Туд оньһон үгые юумэнэй нэрэ, зэбсэгэй падеж, тэмдэгэй нэрэ үзэжэ байхадаа үгэхэдэ тон боломоор.
   Ажалша хүн амаа тоһододог,
   Хойрог хүн халбагаа долёодог.
   Энэ оньһон үгэ хадаа ехэхэн һургаал зааһан удхатай. Тус оньһон үгые тэмдэгэй нэрэ, юумэнэй нэрын өөртэ хамаадал гэхэ мэтые заажа байхадаа бэшүүлбэл, яһала таарамжатай.
   Мяханда дуратай һаа,
   Малдаа дурла.
   Энэ хүмүүжүүлгын хүдэлмэри хэхэдэ, ехэл зохид оньһон үгэ. «Мяханда дуратай һаа, малдаа дурла» гэжэ тон зүбөөр хэлэгдэнэ ха юм. Малаа һайнаар ажаллаагүй һаа, хаанаһаа мяхан байхаб даа! Зүгэй падеж ба өөртэ хамаадал үзэжэ байхадаа, энэ мэдүүлэл үгэхэдэ боломоор.
   Ажал хүдэлмэри тухай гансал оньһон үгэ үгэхэ бэшэ, харин арадай дуун, частушка, уран зохёолшодой шүлэг гэхэ мэтэһээ жэшээ болгон бэшүүлхэ шухала. Жэшээлхэдэ, частушкаһаа нэгэ бадаг абажа үзэе.
   Айлай газаа харахада,
   Алим жэмэс таринхайл.
   Ажалдаа түрүү хүнүүднай
   Алтан орден абанхайл.
   Энэ бадаг олон дүримдэ үгэжэ боломоор. Тус бадаг соо мүнөө үеын ажабайдал зүбөөр харуулагданхай. Үнэхөөрөөл айл бүхэн гэхээр алим жэмэс таридаг болоо, эрхимээр ажалладаг зомнай орден, медальда хүртэнэ ха юм. Нютагайнгаа зоной ажал хүдэлмэриһөө жэшээ харуулхые оролдохо хэрэгтэй. Ажал хүдэлмэри хэдэг хүн гээшэ айхабтар хүндэтэй, туһатай гэхэ мэтээр хэлэхэ хэрэгтэй ааб даа.
   Таряалан ехэ далайн дундуур
   Тамаран ябана булад корабльнууд,
   Таниһан минии омог нүхэр
   Талын капитан дуугаа дуулана.
   (Дарижаб Дамдинов, «Талын капитан»).
   Энэ шүлэгэй бадаг удаан аялгануудта, юумэнэй нэрэдэ таарахаар байна.
   Ажалай баатар хүбүүд, басагадай аржагар таряа ургуулаад, комбайн машинаар хуряажа байһаниинь эндэ дуулагдана ха юм. Энэ ажал хүдэлмэри магтан дуулаһан тухай ойлгуулхадаа, нютагайнгаа эрхим комбайнернуудые хэлэлсэхэ, нэрлэлсэхэ хэрэгтэй. Энэмнай яһала хүмүүжүүлхы удхатай ха юм.
   Ажал хүдэлмэридэ үхибүүдые дуратайгаар хүмүүжүүлжэ байхадаа, залхуу, зайран зониие шоо үзэһэн, шобто хараһан оньһон, хошоо үгэнүүдые үгэлсэхые оролдохо хэрэгтэй. Жэшээнь:
   Артель соо залхуу хэрэггүй,
   Амбаар соо хулгана хэрэггүй.
   Энэ мэдүүлэл дахуул үгэ, буруушааһан частица үзэхэдөө бэшүүлхэдэ, һаалта болохогүй.
   Ажал хүдэлмэриин аша туһа тухай оньһон, хошоо үгэнүүд айхабтар олон юм. Тиимэһээ багшанар тэдэниие тусхай грамматическа дүримдэ үгэжэ байха ёһотой. Үзэжэ байһан дүримөө ойлгуулһанайнгаа удаа оньһон үгынгөө удхаар хүмүүжүүлгын хүдэлмэри хэхэеэ мартаха хэрэггүй ааб даа.

   ЭХЭ ОРОН, ТҮРЭЛ НЮТАГ ТУХАЙ
   Түрэһэн һайхан нютагаа
   Төөрихэ хэрэггүй.
   Өөрын һайхан дайдые
   Орхихо хэрэггүй.
   Эдэ үгэнүүдые тэмдэгэй нэрэ, буруушааһан частица үзэхэдөө, һурагшадта бэшүүлхэ. Тиихэдээ түрэһэн һайхан нютаг гээшэ хүндэ тон дүтын, ойрын байдаг, хаанашье ябаа хада өөрын түрэһэн нютаг һанагдадаг гэжэ ойлгуулха ушартай.
   Хүнэй газарта нэрэеэ хухаранхаар,
   Өөрын газарта яһаяа хухарһан дээрэ.
   Тус һургаал зааһан оньһон үгэ деепричастна оборот үзэжэ байхадаа үгэбэл таарамжатай.
   Эсэгынгээ нэрэ хүндэлжэ ябаха шухала. Тэрэнэй хүбүүн тиигээ, иигээ гэлсүүлхэдэ муухай ха юм. Мүн өөрынгөө нэрэ һайнаар нэрлүүлхэ хэрэгтэй. Тэрэнэй хүбүүн тиимэ муу юумэ хээ гэжэ хэлсүүлжэ, нэрэ алдараа бузарланхаар, яһаа хухарһаниинь дээрэ. Ушар тиимэһээ хүн зон хэрэлдэн наншалдангүй, юумэ хулуунгүй, худалаар хэлэнгүй ябаха ёһотой гэхэ мэтээр идхаха хэрэгтэй ааб даа. Энэ оньһон үгэмнай гүнзэгы удхатайгаар, залуу үетэниие үнэн сэхээр хүмүүжүүлхэ хэрэгтэ айхабтар зохидоор таараха, тон зохид һургаал заабари боложо үгэнэ бшуу.
   Арад зоной аба эжынгээ алдар нэрые хүндэлдэг бай-һаниинь дуун соошье дуулагдадаг. Жэшээнь:
   Алтан шарахан наранаймнай
   Агаараал тойрохонь мүнхэхэн даа.
   Аба эжынгээ алдар нэрые
   Алдахалгүймнай мүнхэхэн даа.
   Эхэ ороноо, түрэл нютагаа магтаһан уран зохёол, шүлэг бэшүүлхэдэ һайн. Жэшээлхэдэ:
   Һайн даа, Эхэ оромни,
   Һуларшагүй мүнхэ зүрхэмни!
   Альган дээрэш тэршэлжэ,
   Арбан наймаяа хүрөөб.
   (А.Мангатханов, «Һайн даа, Эхэ оромни»).
   Энэмнай гүнзэгы удха шанартайгаар бэшэгдэһэн мүрнүүд болоно. Эхэ орон гээшэмнай үнэнхэһөөл манай һуларшагүй зүрхэн ха юм. Нээрэһээл үхибүүд Эхэ оронойнгоо альган дээрэ тэршэлжэ, хүхижэ, сэнгэжэ, һуража, арбан найман наһаяа хүрэнэ.
   Эхэ орон гээшэмнай түрэһэн эхэдэмнайл адли альган дээ-рээ маанадаа эрхэлүүлэн, бөөмэйлэн байна ха юм. Ушар тиимэһээ бидэнэр һайнаар һуража, аша туһыень харюулха ёһотойбди гэхэ мэтые хэлэхэ хэрэгтэй ааб даа.

   ЭБ НАЙРАМДАЛ ТУХАЙ
   Мүнөө үедэ эб найрамдал тухай тусхай хүдэлмэри һургуулида ябуулха шухала байһаниинь мэдээжэ. Буряад хэлэ заахадаа, эб найрамдал тухай оньһон, хошоо үгэнүүдые, уран зохёолнуудһаа таарамжатай зохидхон, хүмүүжүүлхы удхатай мэдүүлэлнүүдые үгэжэ байхада болохоор . Жэшээлхэдэ:
   Амгалан тайбан һууха –
   Алтан саг гээшэ.
   Энэ оньһон үгэ тэмдэгэй нэрэ үзэхэдөө бэшүүлхэдэ зохид шэнги. Тиихэдээ үни холоһоо хойшо арад зон хадаа амгалан тайбан һуухаяа һанадаг, хүсэдэг, оролдодог байһан гээшэ гэжэ хэлэхэ хэрэгтэй ааб даа.
   Үшөө нэгэ һургаал заабари үгэһэн оньһон үгэ хаража үзэе.
   Дайсанай ерэхэдэ, тэмсэл хэрэгтэй,
   Далай гарахада, онгосо хэрэгтэй,
   Эрдэм һурахада, багша хэрэгтэй.
   Эдэ үгэнүүдые -тэй залгалта ойлгуулхын тула үгэхэдэ болохо байна. Мүн эндэ хүмүүжүүлгын хүдэлмэри хэхэдэ, ехэ зохид һургаал заабари ха юм. Дайсанай ерэхэдэ айжа, һүрдэжэ тэрьелхэ хэрэггүй, харин хатуу зоригтойгоор тэмсэхэ хэрэгтэй. Энэмнай патриотическа удхатай үгэнүүд болоно. Мүн эрдэмдэ һурахада, багшын хэрэгтэй байһые хэлэхээр. Хэрбээ багшын ном заагаагүй һаа, үхибүүд хаанаһаа эрдэм болбосоролдо һураха гээшэб? Тиимэһээ багшын ажал хүдэлмэри, багшанарые хүндэлхэ хэрэгтэй гэхэ мэтээр хэлэхэдэ, һаалта болохогүй.
   Арад зоной дайнда дурагүй байһаниинь элитэ. Энээн тухай-гаа иигэжэ дуулалдадаг һэн:
   Баглагар харахан үүлэнһээ
   Бороониинь оронгүй болидог һай,
   Бузар дайсанай дайниинь
   Болёо гэжэ дуулдаһай.
   (Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ Улаан-Эрхирэг нютагайхидай дуулаһан дуунһаа абтаба).
   Уран зохёолшодой шүлэг, дуунһаа зохид бадаг, мүрнүүдые абажа, таараха грамматическа дүримдэ үгэхэдэ һайн байдаг.
   Энэ дэлхэйдэ хэтэ мүнхэ
   Эб найрамдал мандаг!
   (Ц-Б.Бадмаев, «Гурбан мөөрэтэй машинахан»).
   Туд мэдүүлэл юумэнэй нэрэ, хамаадал үзэхэдөө үгэхэдэ болохоор байна. Тиихэдэ тусхай хүмүүжүүлгын хүдэлмэри хэхэеэ мартаха хэрэггүй ааб даа.
    («Толон» һонин, 1990 оной 27-29-дэхи дугаарнууд).
    Бабу-Доржо БАТОЕВ, Буряадай АССР-эй эрдэмэй габьяата ажаябуулагша.

You have no rights to post comments