Хонин
Ага нютагай малша зоной эгээл ехэ баялигынь нютагай байгаалида таараһан хонин һүрэг болоно. Хожомой ондоо үүлтэрэй хонидто орходоо нютагай шэрүүбтэр нооһотой үүлтэрэй хонид тэрэ сагайнгаа зэргээр долонгир, дорюун, дошхоншье байхадаа болохо. Түлөө харамнажа, дүтэлһэн нохойн, хүүгэдэй урдаһаа хүлөөрөө газар сохин мүргэдэг, хүдөөдэ хорёогүй газаагаа хоно-ходоо, абяархабал, хүдөөшөө гүйхэгүй, эзэнэйнгээ гэр тойродог байһан гээшэ. Хонин гээшэ ехэл номгохон, аалихан амитад юм. Юумэндэ ехээр дураа гутахагүй, гэдэһэ садхалан байбал, номгон даа. Хэрбээ һүрэгһөө, түлһөө таһарбал, тэдээнээ эрижэ, дуудажа, маарахаяа гансал мэдэдэг. Саашаханаа ошоһон байбал, байраяаш оложо ерэхэнь бэрхэтэй.
Шоно арьяатанай добтолходо, үнэндөө байжа үгэдэг, эзэн хүнэй алахаяа гэдэргэнь хэбтүүлхэдэ, «намда тэнгэри харуулхаяа һанаба ха юм» гэдэг гэжэ хэлсэдэг үгэ бии.
«Аргали хонин угтайлби,
Аша үреэр баянби.
Манай хуби заяан
Эзэн хүнэй шадабариһаа» гэһэн хонин тушаа урданай үгэ бии юм гэдэг.
Эзэн хүнэй «хулай, хулай» гэхэдэ, «бай-бай», «тогто», «ерэ» гэһэн удхатай үгэ хэрэглэхэдэ, хонид энэ абяагаар ойлгоһон мэтэ, ябадалаа аалидхажа тэхэридэг байна. Эзэн хүнэй «тади-таадь» гэхэдэ, хонид «эндэһээ ошо», «холодо» гэжэ ойлгоод саашалдаг. Хониной маарахада, эзэн хүн энэмнай һүрэгөө, али түлөө эринэ гэжэ ойлгодог. Эхэ хониной хуханахадань, түлөө эрхэлүүлнэ гэжэ эзэн ойлгодог байха юм. Эзэн хүнүүдэй олоороо «гүргы-гүргы» гэжэ абяа гаража туухадань, хурьгад эхэһээ таһаран, олоороо тууһан хорёо руунь ородог. Энэ абяанда дадахадаа, хурьгад бүришье түргөөр, бэлээр илгагдадаг. Энэ хадаа үмсын ажалтай зоной зуһалан буугаад, шэнэ буусадаа түбхинэхэ үедэ дүршүүлдэг заншал болоно.
Хониной аяг ааша, зан гээшэ нэгэ янзадаа байдаггүй, ямар бэ даа үзэгдэл байдал, хии агаарай хүдэлөөн, уларилай һэлгэлтэһээ юм гү, али байдалай худхаляаһаа боложо, эхэ хонин гэнтэ хурьгадаа хүхүүлхэеэ болёод, мүргэжэ байха ушар дайралдадаг. Энэ зангые «хурьгаяа голоо» гэжэ хэлсэдэг. Тиихэдэнь голоһон эхэ хониёо барижа уяад, хурьгыень хүхэндэнь дүтэлүүлэн, дэлэнииень эльбэн шобторжо, уурагыень хурьгандань түрхидэг, ирагуугаар аянгыень татан, «тээгэ, тээгэ» гэжэ дууладаг. Тиихэ зуураа үгүүлэн хэлэхэдээ:
«Тээгэ, тээгэ, тээгэ,
Ургы ногоон ургахал даа,
Угтажа хэн абахаб даа,
Урдашни хэн хэбтэхэб даа.
Хадын ногоон ургахал даа,
Хайлгана шубуун ерэхэл даа,
Хажуудаш хэн хэбтэхэб даа», - гэжэ дуулахадань, эхэ хонин голохоёо болижо, хурьгаяа абадаг, хүхүүлдэг заншал байха.
Хожомой үеын залуушуул энэ ушар үзэхэдөө, «Тээгын» орондо аянга утатай хүгжэм магнитофондо табяад туршаба ха. Голоһон хонин хибэдэһээ хибэн, хурьгаяа абаа. Энээн дээрэһээ мэдэхэдэ, хониной аяг зан уянгатай, зөөлэн нугалбаритай хүгжэм аяшаадаг байна бшуу. Харин огсом түхэлэй «рок» гү, али һүүлшын үеын дуушадай хүгжэм табихада, хонин дурагүй шэнги дэбхэншээжэ, хүлөөрөө газар маажадаг байна. Энэ ушар хадаа хүн мал хоёрой хоорондохи харилсаан, абари зан, аяг аашаяа улам нягталан һоноржуулжа байһанай тэмдэг гээд сэхэ хэлэмээр.
Хонин һүрэгэй саашанхи үсхэбэрилгэ, хониной нооһон, мяхан ба арһан, олзо оршо тухай мартагдахагүй ёһотойл даа. Хониной тархяар «хүндын ехэ төөлэй» табидаг заншалай һүүлшын үедэ һэргээгдэжэ байһаниинь ехэл һайн гээшэ.
Ямаан
Энэ түрэлэй мал гээшэ ехэл шуран, байрагүй, гүйхэ харайха, дайралдаһан гашуубтар ургаса эдихэ, мэрэхэ. Тэрэ тоодо бургааһанай, уляаһанай холтоһо, набшаһа намаа, үрмэдэһэнэй буурсаг, таряа талха, үрэ жэмэс, огородой ургаса гээд эдихэгүй юумэниинь хомор.
Зүгөөр ямаан гээшэ байра буусаяа өөһэдөө олоод ерэхэ мэдэрэлтэй, хонин һүрэгые дахуулаад бэлшээридэ гараха, гол һэтэ гаталха, һөөргэнь асарха шадабаритай юм. Хэтэрхэдээ, һургамал ямаагаар хонидые дахуулаад, алуурай газарта оруулдаг ухаатай амитан болоно.
Эзэн хүнэй «сэгээ, сэгээ» гэжэ абяа үгэхэдэнь, ямаад, илангаяа эхэ ямаад «бай-бай», «наашаа» гэбэ гэжэ ойлгоод зогсодог, ерэдэг байна. «Шуу-шуу» гэһэн үгэ «наашаа ерэ» гэһэндэл ойлгодог, ерэдэг, тогтодог. Эзэнэй ямаршье нэрэ ямаанда үгөөд ооглоходонь ойлгодог, ерэдэг юм. Зүбөөр нэрэ үгэхэ, дадхааха, һургаха хэрэгтэй ааб даа. Тиибэ яабашье эзэн ямаан хоёрой хоорондохи үгэеэ, эрилтэеэ ойлголсоһон холбоон тэдэнэй аяг аашын шадабаринь болоно бшуу.
Ямаанай хонин һүрэгые дахуулха шадабаритай дээрэһээ хүдөөгэй малшад үсөөхэнөөр үдхэдэг, ямаанай шадабари ажалай туһада хэрэглэхэ гэһэн эзэн хүнэй ябуулга байжа магадгүй. Тэдэнэй хоорондохи холбооной һайн боложо байһые гэршэлнэ гэбэл зүбтэй.
Ямаан гээшэ түргэн үдэсэтэй, һайхан һүтэй, хүйтэн шанарай тоһолиг мяхатай юм.
(«Толон» һонин, 2001 оной 24-дэхи, 26-27-дохи дугаарнууд).
Ц-Ж.ШАГДАРОН, ажалай ветеран.
УЛААН-ҮДЭ, БУДАЛАН.
