1858 ондо Шандали нютагта Шаданай Дамбында (нютагайхиниинь Боро гэжэ нэрлэдэг байһан) Шойбоон нэрэтэй хүбүүн түрэһэн ха. Тэрэ хүбүүнэй бага балшар наһанһаа ходорхой ухаатай, һэргүү һонорхон байһыень нютагайхид тухайлдаг байгаа. Тиимэ дээрэһээ Боро хүбүүгээ таба наһатайдань номдо һургахын түлөө Агын дасанай шэрээтэ, нютагайнгаа хүн болохо Аняа ламхайда найдажа абаашаа. Таба наһатай хүбүүн ном заахада арайл багадаашье һаа, найматай болоод байхадаа, хүсэд үзэгтэ ороод, һаадгүй уншадаг болоо. Аняа ламхайнь энэ ехэ бэлигтэй хүн гэжэ магтадаг, ном һудар саашадаа үзөө һаа, эрдэм олохо гэжэ ойлгоһон байгаа. Тэрэ үедэ дасанһаа бэшэ буряад зоной һураха һургуули байгаагүй шахуу. Хубараг шаби боложо, хори наһатай болотороо Агын дасанда байжа, Шойбоон гэбшэ зиндаатай лама болоо һэн ха. Гэбшэ зиндаа абахын түлөө шойро ном хаялсаха ёһотой байһан. Шойро хаялсаха гээшэ шалгалта үгэлгэ. Һураһан эрдэмэй шанар шалгажа, бэе бэеһээ асуудал һуралсадаг байгаа. Шойбооной үзэһэн эрдэмэй ухаандань һайнаар ороһон дээрэһээнь тэрэ ямаршье асуудалда тороогүй. Зүгөөр дээшээ хараха гү, али дээдэ зиндаатай байһан ламые торгоохо ябадал огто хорюултай байһан. Тиимэ дээрэһээнь Ёнзон багша ламань Шойбооноо ямаршье ламые эрдэмээрээ торгоохо шадалтай гэжэ мэдээд, ши аха ламанараа бү торго гэжэ аргагүй хэлэдэг, захидаг байһан. Шойро хаялсаанда нэгэ лама хашхараад лэ, Шойбоондо шойро хаяха зуураа баһан татажа, хүлэйнгөө улаар нюурыень дайраа ха. Шойро хаялсахадаа, хашхаралдажа байжа хаялсадаг байһан гэхэ... Иигэжэ баһуулхадаа, Шойбоон ламын асуудалда тон сэсэнээр харюусаад, өөрөө шойро хаяхадаа: «Заа, ламбагай, юундэ энэ дэлхэй дээрэ элдэб янзын мүргэл, шажан олон бэ, яахадаа бэе бэедээ тэдэ дурагүйб, юундэ буруушаалсадаг бэ, ямар шажаниинь үнэн бэ?» – гэжэ асуухадань, лама харюусажа шадаагүй, тороо һэн ха. Тэндэ Шойродо һууһан бага, ехэ ламанар абяа аниргүй болошоо һэн гэхэ. Тэдэнэй нэгэнииньшье харюусажа шадаха эрдэмгүй байгаал. Шойбоон ехэ ламые торгооһон гэмтэй хүн боложо, дасанһаа үлдүүлһэн, тиигээдшье өөрөө дасанда байха дурагүй болоһон.
   Агын дасанһаа болижо, хото городоор, ондоо дасануудаар ябажа, тэрэ үеын эрдэмтэй ород, буряад зонтой танилсаа. Тэдэнэй номуудые эдэбхитэйгээр һонирхон үзөө, бага сага ород хэлэтэй болоо. Эдэ ябадалнуудынь Шойбооной эрдэм ухаагаа дээшэлүүлхэ талада ехэ туһа болоо. Дэлхэйн байдал, һара наранай, одо мүшэнэй ябаса тухай, Европодо боложо байгаа, мүн ородой гүрэн соохи байдалнуудые тухайлдаг болоо. Газар эдлэжэ, таряа ургуулаад, хоолоо тэжээхэ ябадалнуудые мэдэһэн, ойлгоһон.
   Иигэжэ хэдэн жэл ябаһанай удаа Шойбоон манай Үзөөнэй ородой Элеэдэ нютаглажа һууһан ха. Тон түрүүн 1883 ондо модон анзаһа бүтээжэ, нэгэ заахан газар хахалжа, таряа ургуулаа һэн. Буряад зон газар хахалхые ехэ нүгэл гэжэ һанадаг ушарһаа Шойбоониие буруушаахадань, ерээдүйн сагай зон таряа тарижа, уг залгуулан ажаһууха ёһотой гэдэг байһан. Ургуулһан таряагаа яажа үйрүүлжэ талхан болгохоб гэжэ бодоходоо, элдэб арга һанажа туршаа. Тиигээд Һэршэхэй голойнгоо хойто дободо һалхин тээрмэ дархалаад, таряагаа һаадгүй үйрүүлжэ, талхан болгоһон гэхэ.
   Тиин шабараар хирпиисэ сохижо, пеэшэн хээд, талхаараа хилээмэ болгожо эдидэг болоо.
   Шойбоон айхабтар нигүүлэсхы сэдьхэлтэй, хомхой зангүй, гансал ухаан бодолой элдэб оньһон арга толгой соогоо бодомжолоод ябадаг байһан. Һанаһан юумэеэ бодото дээрэнь бүтээжэ шадаха, модоной, түмэрэй дарханда бэрхэ, юрын хүнэй ой ухаанда орохогүй юумэ һанажа дархалдаг һэн ха. Тэргын голдо түрхихэ дабирхай нэрэдэг байгаа. Хүлөөрөө эрьюулдэг тошыло хэһэн, нооһо ээрэхэ станок дархалаад, ээрэдэг, бүд нэхэдэг түхеэрэлтэ хээд, шэбхүүн гэдэг зузаан самса оёжо үмдэһэн ха. Түмэрэй аргагүй хомор байһан дээрэһээ модоор самокат дархалжа унаад ябахадань, хадые уруу тогтожо үгөөгүй ха, энээндэшни тогтоожо ябаха юумэн байха ёһотой байгаа гээд, тормозтой болгоо. Шандали, Табтаанайгаар самокадаараа һаадгүй ябаад лэ ерэдэг байһан гэхэ. Тэрэ үеын залуушуул «Шодонхон бороо орхижорхёод, Шойбоонхон самокадаа унахам ха» гэжэ дуулалдадаг болоо һэн ха.
   Агын дасанһаа гурба мянган тахил хэжэ үгэхэ даабаритай болоод, байза, шудхахыеньшье шудхахаб, яажа энэ олон тахил гараараа мүлихэ гээшэбиб гэжэ һанахадаа, уһаар эрьюулэгдэдэг станок хээд, бэлэ мүрөөр захил бүтээгээ һэн гэлсэхэ. Элеэ голой уһан хадаа аргагүй ехэ хүсэн урдана, энээниие хэрэглэхэ гэжэ һанаад, уһанай хүсөөр ябадаг модо хюрөөдэхэ арга һанажа, түхеэрэлтэ дархалаад, модо тайрадаг болоо. Дасанда Майдари бурханай садаар хэһэн наян тохой дүрэ Хитадһаа асараад, яашье хагсаржа ядахадаа, Шойбоондо абаашажа хагсаруулһан гэхэ. Майдари бурханайнгаа толгой тогтоохо зүйлэйнь юумэ дутуу асарһан байжа, Шойбоон аргыень һанажа, тиимэ юумэ дархалһан. Наян тохой Майдари соогоо сугар арса, сай, даалин бүд дүүрэн хээд, доронь бумба нюугдаһан гэхэ. Сүүгэлэй дасанда 108 боти ном долоон үнгын эрдэниин зүйлөөр гоёогоод, буулгажа бэшэжэ үгэһэн. һалхин хүрдэ шэнги юумэ ухаалаад, алтан, мүнгэн, сад, зэд, номин, хүхэ, улаан шүрэ гэхэ мэтэ долоон үнгын эрдэниин зүйл үй талхан болотор үйрүүлжэ, бэхэ болгон эдьхээд, тэрэ ботинуудые буулгаһан байгаа.
   1905 оной үедэ нютагайнгаа хүн Батоцыренэй Жигжиджабай дэмжэлтээр Шэтын типографида наборщигоор орожо, хоёр жэлэй туршада хүдэлхэ зуураа Жигжиджабай зууршалгаар хэрэгтэй зонтой танилсаа һэн. Тэдэ зоной хэрэгые Шойбоон өөрынгөө бодол ухаанда һайхашаагаа. Тиигэжэ ехэ улаанай (большевигүүдэй) талада болоһон ха. Тэрэнииень үнэмшэлһэн саарһан һая болотор Шойбооной хүбүүн Батожаргалайда байдаг байгаа. Типографиин машинада хургаа таһалуулһан ушарһаа Шойбоон нютагаа бусажа ерэһэн. Өөрынгөө ябадал тухай хөөрэдэггүй хүн байһан. Хүбүүниинь, Батожаргал Шойбонович, 1923 ондо болоһон ушар һанажа, иигэжэ хөөрэнэ: «Манай Һэршэхэйдээ байхадамнай, нютагай зон большевигүүд ерэхэнь гэжэ айгаад, иишэ тиишээ зөөшоо һэн. Тиихэдэнь манай аба большевигүүдһээ айнгүй, гэртээ үлэһэн байгаа. Таба-зургаан моритой большевигүүд манайда ерээд, абаһаамнай «буутай һаа, асара наашань» гэхэдэнь, аба «буутай» гэмсээрээ, дал соо хадагалаатай байһан сахюур замагтаяа асаржа үгөөд, үбэрһөө нэгэ саарһа гаргажа харуулхадань, ахалагшань тэрэниие уншаад, моринһоо буужа, абын гар барижа, энеэбхилэлдэн мэндэшэлээд мордоо һэн. Мүнөө бодоходомни, тэрэ саарһаниинь большевигүүдтэ хабаатай гэһэн үнэмшэлгэ байгаа ха. Тиимэһээ аба большевигүүдһээ тэрьелээгүй...»
   Бүхы наһан соогоо ябаһан ябадалаа, хэһэн хэрэгээ, хараһан юумэеэ тэмдэглэжэ, дневник бэшэһэн дабхагар дэбтэртэй байгаа. Ерээдүй сагта болохо байдал тухай монголоор ном зохёоһон. Тэрэ номынь Шойбооной дүү Борын Сэбээн уншаад: «Манай ахай буруу үзэлтэй «коммун» болоо», - гээд, шатаажархиһан байха юм. Комсомол залуушуулай һая бии боложо байха үедэ нютагай нэгэ үбгэн Шойбоондо: «Ши юумэ мэдэхэ хүн гээшэш, энэ бурхан үгы гэдэг комсомолнуудые үгы хэхээ яанаб?» – гэжэ һурахадань, юушье мэдэхэгүй, мухар һүзэгтэн зоной шэнэ байдалаа түхеэржэ байхадань, буруушаажа болохогүй гэжэ ойлгуулаа һэн.
   75 наһатайдаа партиин түүхэ һонирхон үзэжэ, тэндэ ойлгогдоогүй юумэеэ хүбүүнһээ һурадаг байһан ха.
   Бүри наһатай болошоһон хойноо ханын часта нэгэ саг болоод лэ нэгэ сохидог, арбан хоёр сагта арбан хоёр сохидог дохёо тааруулаа.
   Зорюута ошожо, түрүүшын автомашина, комбайн хэдэн удаан саг соо шэнжэлжэ үзөө һэн гэхэ.
   Иимэл бэрхэ ухаатай, һүбэлгэн һонор, юрэ бусын Борын Шойбоон гэжэ хүн манай нютагта ажаһуужа, 92 наһа наһалһан байна.
   Хэрбэеэ энэ хүн мүнөө сагта инженернэ дээдэ эрдэмтэй байһан һаа, энэ сагай юуншье гээшые хэхэ, бүтээхэ байгаа ха гэжэ һанахаар.

   («Толон» һонин,
1990 оной 16-дахи дугаар).
Базаржаб ДОНДОКОВ.
Үзөөн.

You have no rights to post comments