Сентябриин эхиндэ Шандалиин Һонгиното хадын үбэртэ урдын һаарамба Золтын Хаймшаг ламада зорюулагдаһан «Шоймпрол Шодон» субаргын рамнайн үргэл боложо, хүн зон эдэбхитэйгээр хабаадаа.
Үбэр Байгалай хизаараар дид хамба Дондукбаев Цырен ламхай түрүүтэй лама санаартан ехэ уншалга бүтээжэ, согшод үргэл хэһэн байна. «Шоймпрол Шодон» (эди шэдитэ) субаргада Ямандага идамай дүрсэ ба Золтын Хаймшаг һаарамбын дүрэ зураг табяатай байгаа. Жиндагууд шара, сагаан барайгар (рис) субаргада сасажа, шүтөөнэй газар нара зүб ябажа гороолоо, буян хуряагаа.
Һонгиното хадын урда тэбтэг (выступ) дээрэ ганса субарга баригдаагүй, зүүн тээхэнэнь шэнэ гэр бодхоогдоо. Анхан сагһаа эндэ ламанар ерэжэ, Дамдин Дорлиг сахюусаниие хурадаг байгаа. Нютаг зоной ба Золтын Хаймшаг ламын түрэл гаралай оролдолгоор энэ ехэ хэрэг бүтэбэ. Эмхидхэгшэд субарга, дуган бариһан, хамһалсаһан хүнүүдтэ Агын дасанай баярай бэшэгүүдые барюулаа. Иигэжэ шандалиинхидай гайхамшагта һаарамбынгаа тоонтодо субарга бодхооходонь, ажал хэрэгынь бүри урагшатай, аршааниинь улам хүсэтэй, туһатай болохо гэжэ лама санаартан хэлэхэ байна.
Агын дасан ба Шандали нютаг тухай номуудые hэхэн уншахада, суута ламанарай, хүнүүдэй дунда Золтын hаарамбын нэрэ заатагүй дурдагдадаг. Энэмнай хэн гээшэб гэхэдэ, 1877 ондо Һонгинотын аршаан шадар түрэhэн, оргодой бодонгууд омогой Базарай Золтын Хаймшаг болоно. Лавран дасанда 20 жэлэй туршада hуража, гүн ухаанай эрдэмэй дүүрэн хугасаа гаража, hаарамбын зиндаа баряа. Жүд дасанда тарниин hургуули 3 жэл хэhэн.
«Хандиб үргэhэндэтнай баяртай байнаб.

Золтын һаарамба.
Юундэб гэхэдэ, Золтын Хаймшаг хори буряадуудай түрүүшын hаарамбануудай нэгэн юм. Буряадhаа hаарамба болоhон хүнүүд үсөөн.
Нютагаа ерээд, Агын дасанда байгаа. Һүүлдэ Шандали нютагаа ошоhон. Урда тээнь Һасада hаарамбаар hууhан байгаа. Тиихын тула тон түрүүн буян хэрэгтэй. Юундэб гэхэдэ, Һама сахюусанай урда динаа (олбог дээрэхи хушалта) ласадаад орхидог, үглөөдэрынь тэрэнь тэндээ байгаа hаань, hаарамбын дамжаа (шалгалта) баридаг юм. Зарим хүнэй үглөөдэрынь ерэхэдэ, динаань үгы байжа байдаг. Тиихэдэнь hаарамбын дамжаа баридаггүй. Золтын Хаймшаг тэрэниие гаража, hаарамбын солодо хүртэжэ, 1920-ёод онуудаар Шандали нютагаа ерэжэ, баруун, зүүн талаар, аршаан шадар байhан. Һүүлшын үедэ хамалганаар Золтын hаарамба бэеэ хоргодуулаад, 10-аад модон соо үгы болошохо шадалтайл хүн байhан. Һонгиното ба Аршаанта хүндынүүдэй уулзуурай хушуун дээрэ гэрээ баряад, хоёр тээшээ тэрьедэхэ аргатай байгаал даа. Хүнтэй харилсахадань, hонин, hайн хүйхэр гэжэ hанахаар hэн. Лошон лама «оо, Золтын hаарамбатай суг олон сахюусадые, Дамдин Дорлиг тахидаг hэмди даа» гэжэ хэлэдэг hэн. Жэл соо хэдыб даа иишээ ерэжэ, хурал хуража байгаа hаатнай, hайн. Дугантай гээшэ аабзат даа. Аршаанаа гамнан бараалхажа, намарай сагаар амаржа, булта hайн hайхан байгыт даа», - гэжэ дид хамба Цырен ламхай жиндагуудта хандажа хэлээ hэн.
Жалсан ЛУБСАНДАШИЕВ.
