Монгол гүрэн Эсэгэ ороноо хамгаалгын дайнай эхилэмсээр, 1941 онһоо Совет армида моридые эльгээһэн гээшэ.
1942 оной март һарада 485000 мори тушаагаа. Монголой арад зон (араты) өөһэдөө 32000 мори суглуулжа эльгээһэн байна. Генерал Исса Плиев иигэжэ бэшэһэн байдаг: «Борохон, шэрхи монгол морид совет танкнуудтай тон лэ адли Берлин хүрэтэр дайлалдаа...».
Берлин хүрэтэр морин сэрэгтэ ябажа, фашистнуудтай дайлалдаһан сэрэгшэ, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй доктор Улзы-Жаргал Дондуковай монгол морёор бүхы дай гаталһан тухайгаа бэшэһэн «Берлин хүрэтэр хазаар морёор» гэһэн дурсалгань айхабтар һонин, һүрөөтэйшье. Дурсалгаһаань багахан хэһэг дурадхаһуу: «...Фашистнуудай араар рейднүүдые хэхэдэмнай, монгол морид тон лэ хэрэгтэй, яаха аргагүй абарагша бурхамнай болодог һэн. 1943 оной сентябрь-октябрь һаранууд соо Белоруссида Полесиин намагуудые гаталан, Припять мүрэн тээшэ манай корпусой ошоходо, монгол морид шалгараа. Поле-сиин намаг гээшэ ехэл аймшагтай. Намхалзуур, аюултай газар олоор дайралдаха. Хуурай, уһаар хомор дайдада тэнжэһэн эдэ морид энэ намагта яагша ааб гэжэ бидэнэр һанаагаа зобоо һэмди. Тиигэн гэһээмнай, хүлеэгдээгүй юумэн болобо. Мори хүтэлһэн сэрэгшэ бүхэн намагай болдогууд дээгүүр һүрэжэл ябаха юм. Тиихэдэнь монгол морин хүн шэнгеэр болдогһоо болдогто һүрэн гарадаг байгаа. Шэгнүүрээр хүнгэн, солбон һэн тула намагай уһанда шэнгэжэ зобохогүй, шадамар бэрхээр гаталдаг һэн...».
Улзы-Жаргал Шойбонович мориёо ходол эрхэлүүлдэг, эльбэдэг байгаа. Ханидаа хэлэһэн шэнги мээхэй үгэнүүдые шэхэндэнь шэбэнэхэ: «Ши бидэ хоёр нэгэ нютагай, нэгэ шуһанай хоёр гээшэбди. Аха дүүнэр болонхойбди. Теэд шимни – моринши, би – хүнби». Морин гээшэ хүнэй үнэн нүхэр байна гэжэ тэндэл ойлгожо абаа даа. Илангаяа добтолгын урда мориниинь бэедэнь шүргөөгөөд, хажууһаань холо ошохогүй ха. Алуулхаяа, һалахаяа байһанаа тэдэнэр тухайлдаг юм һэн гү, юрэдөөл, хайратайгаар үүрһээд, эзэнэйнгээ гар хүлыень шэнжэлхэ, хубсаһа хунарыень унхидан үнэрдэхэ. «Эгээл энэ үедэ монгол мориной инсагаалхые дуулаа һаа, зүрхэ сэдьхэлшни хүмэрин уяржа, досоошни уйтай болошохо. Хэрбэеэ эзэнэйнгээ алуулаа һаа, тэрэш уяатай мэтээр зогсохо. Монгол моринһоо ондоо эрэлхэг, зүрхэтэй, юунһээшье айха далтирхагүй мори наһан соогоо хараагүйб. Атакада ороходоо, монгол моридшни зэрлигээр хуухирха, үдьхэлхэ, сээжээрээ нэшэжэ унагааха.

Хатуу шэрүүн байлдаанууд соогуур дүрбэн хүлэг мори алдаһанби. Тиигээд юундэшьеб иигэжэ ойлгоо һэм: дайсанай һомонһоо, минын, снарядай, бомбын хэлтэрхэйһээ эзэнээ бэеэрээ ходол халхалһан шэнги байгша һэн. Һомондо дайрагдаад үхэжэ байһан мори хараа һаа, одоол уйдхар гунигай тэмдэг. Нюдэндэнь үзэгдэхэдэш, нулимса тэндэһээнь гоожожо, сагһаа урид шамайгаа унаагүй, хүлэггүй болгобоб гэжэ шаналһаншуу, татаганан хэбтэхэл даа. Монгол ороной дэлгэр уужам тала, сэлгеэ тунгалаг агаар, үдхэн ногоото бэлшээри, ута урга барин гүйлгэһэн түрэл адуушаниинь тэрэнэй һанаанда ороһон мэтэ байдаг бэлэй.
Мориёо алуулаад, тэрэнэйнгээ хажууда эжэ эхигүй уйлажа һууһан сэрэгшэдые олол дахин хараа һэм. Тэдэ сэрэгшэд юунһээшье айдаггүй, эрэлхэг дорюун хүбүүд бэлэй. Теэд унажа ябаһан, дайнай дүлэн соогуур суг хамта гараһан дайшалхы хүлэг мориёо алуулха гээшэмнай дүтэһөө дүтэ хани нүхэрөө алдаһантай тон адли сэнтэй даа...» - гэжэ Улзы-Жаргал Шойбонович бэшэһэн байна.

Цыремжит БАТОЕВА, багшын ажалай ветеран.

You have no rights to post comments