Хори угсаатанай ударидагша байһан Балжан хатан арадаймнай баатар зоригтой басаган юм. Хори буряад зоной Манжын мэдэлдэ оронгүй үлэhэн түүхэ энэ хатанай хуби заяантай сэхэ холбоотой юм. 

Үбэр Монголой солонгууд изагуурай баатар Бүүбэй Бэйлэ хадаа Балжан хатаниие бэри болгоод байха сагтаа ѳѳрын албата байһан хори буряад яhатаниие хүбүүндээ - Дай Хун тайжада албата болгон үгэhэнэй түүхэ оршобо.
Тэрэ сагта Дай Хун тайжа Балжан хатан хоёр айлай гуримаар хамтарhанай hүүлээр Yбэр Монголой солонгууд ангиhаа гаража, зөөдэл нүүдэлээр ябажа, 16 дугаар зуунай үеэр Онон гол шадар hуурижаад, хори буряад изагууртанай ахалагша боложо, хэдэн жэлэй туршада амгалан hуугаа.
Тииhээр байтар, Бүүбэй Бэйлэ хаанай хатан наhанhаа нүгшөөд, нэгэ хара изагууртай үзэсхэлэнтэ басагые hунгажа абаба. Дай Хун тайжа хойто эхэ хатантаяа амараг боложо захалба. Энээнииень мэдэhэн Балжан хатан үбгэндөө хэлэбэ: «Эхэтэеэ энеэлдэхэ, наадаха, энэрхы амараг болохошни юун гээшэб?». Саашаа уламжалан эхэ бэри хоёр эбээ таhаржа, хэрүүлтэй болоhон шалтагhаа Дай Хун тайжа арбан нэгэн нютаг албата зонтоёо нүүжэ, Хүхэльбын хүбшэ руу нютагжажа hууба.
Энэ үедэ хатаниинь Бүүбэй Бэйлэ хаандаа иигэжэ хэлэбэ:
- Хаан хүн албатандаа, хара хүн эмэдээ мэдэгдэхэ болобо гү?
- Юун болоо бэ? - гэжэ хаан хатанhаа асууба.
- Шинии хүбүүн эмэдээ мэдэгдэhэнhээ боложо, Хүхэльбын хүбшөөр нютаглажа ябана, - гэжэ хатаниинь хэлэбэ.
Бүүбэй Бэйлэ хаан энэ ушар hая мэдэжэ, хүбүү бэридээ уурлажа, элшэ сэрэг эльгээхэ зуураа:
- Дай Хун тайжые албата зонтойнь асарагты, Балжан хатан бэриин баруун хүхэ отолжо, хүхэн мэтэ газарта хүхыень орхигты, толгой гар, хүл мүсэнүүдыень, мори эмээлыень мүн лэ тэгүүншэлэн газар бүри орхигты, - гэжэ зарлиг табиба.
Тэрэ сэрэгэй ерэхэдэ, Балжан хатан бүри уридшалан мэдэжэрхинхэй, далан нэгэн хубилгаантай байhан тула сайбан саhан боложо хубиланхай, тэдэндэ олдобогүй. Сэрэгшэд тэрэниие бэдэржэ ядаад, Дай Хун тайжые албата зонтойнь абаашажа, Балжан хатан бэрииень оложо ядаhанаа айладхаба. Хаан дахин сэрэг ябуулжа, урдахи захиралтаяа дабтаба. Тиихэдэнь Балжан хатан дахин уридшалан мэдээд, уhан боложо хубилаад, олдонгүй байтараа, сэрэгшэдэй тэрэниие бэдэржэ, ехэтэ зобохые хараад, өөрынгөө бэе үзүүлжэ, «Хаан эсэгын зарлигые дабаха ёhон үгы гэлэй, зарлигайнь лэ ёhоор бологты» гэжэ бэеэ тушааба. Элшэ сэрэгшэд Балжан хатанай баруун хүхыень отолжо алаад, толгойень толгой мэтэ газарта, бэшэ гар хүлыень тэрээн шэнгеэр, мори эмээлыень мүн лэ хэсэг хэсэгээр орхижорхибо.
Толгойень орхиhон хада мүнөө болотор «Балжан толгой» гэгдэдэг. Хатанай гоёолтын ёдор орхиhон - «Алтан ёдорто», тогооень орхи-hон - «Тогоото», мориёо нэгэ голдо орхиhониинь «Хара морито» болобо. Бэеыень хаяһан газар - «Балжанын нуур», алтан эмээл орхиhониинь «Алтан эмээлтэ» гэжэ нэрлэгдээ...
Тиигэhээр Бүүбэй Бэйлэ хаан үбгэржэ, Дай Хун тайжа хүбүүгээ хаан шэрээдээ hуулгахые түхеэржэ, Хүүхэн гэгээнhээ эшэ лүн гуйба. Дай Хун тайжа хаан шэрээдэ hуухаяа эрид арсаба.
Энэ үедэ Дай Хун тайжада энжэ болгожо үгэhэн зон хаанда дураа гутажа, нүүхэеэ забдаба. Дай Хун тайжа тэдэ албатандаа зөөхыень зүбшөөгөөд, Эрдэни Жуугай хүреэн ошожо, басаг сахин, ажамидарһан байна.
Тэрэ сагһаа Балжан хатанай үршѳѳлѳѳр хори буряад зон Үбэр Байгал нютагаа бусажа үнэржэһэн.

«Буряадай түүхэ бэшэгүүд» ном хэрэглэжэ, Жалсан ЛУБСАНДАШИЕВ энэ нюур бэлдэбэ.

Комментарии   

0 #1 MerleLigBR 23.08.2022 18:37
Лучшее полное руководство для новичков по созданию ссылок
Если вы спросите меня, что такое обратная ссылка? Затем я хотел бы сказать, что качественная обратная ссылка — это еще одно имя успеха в области SEO.

Создание ссылок — это самый ценный навык, который вы можете приобрести как SEO-специалист или блоггер. Но создание ссылок в наши дни не так просто, и поисковые системы стали настолько умными, что могут обнаруживать любые методы черной шляпы.
Web 2.0 Blogs обратные ссылки

You have no rights to post comments